Ubóstwo energetyczne staje się jednym z kluczowych wyzwań społecznych w Polsce, dotykając coraz szerszych grup mieszkańców. Rosnące ceny energii, niepewność związana z transformacją energetyczną oraz zmiany klimatu sprawiają, że bezpieczeństwo cieplne i energetyczne przestaje być abstrakcją, a staje się realnym doświadczeniem codziennym.
Druga debata z cyklu „Jak budować odporność społeczną na kryzysy?”, zorganizowana przez Instytut Spraw Publicznych we współpracy z Fundacją ORLEN, poświęcona była temu, jak przeciwdziałać ubóstwu energetycznemu na poziomie lokalnym oraz jak wzmacniać odporność społeczności w warunkach transformacji energetycznej.
Spotkanie otworzyła Małgorzata Koziarek, analityczka Instytutu Spraw Publicznych, prezentując wyniki ogólnopolskiego badania dotyczącego postrzegania zagrożeń energetycznych oraz doświadczeń związanych z kosztami ogrzewania. Z badań wynika, że ok. 15% badanych już doświadczyło problemów z opłaceniem rachunków za ogrzewanie, a kolejne 23% ocenia, że taka sytuacja może ich dotknąć w nieodległej przyszłości. Jednocześnie respondenci wskazywali, że za najskuteczniejsze sposoby ograniczania ryzyka kryzysu energetycznego uznają modernizację budynków, zmniejszanie zużycia energii oraz rozwój rozproszonych źródeł energii, w tym wspólnot i spółdzielni energetycznych.
W panelu dyskusyjnym przedstawiciele samorządów, organizacji społecznych i sektora biznesu dzielili się doświadczeniami z pracy z osobami i społecznościami zagrożonymi ubóstwem energetycznym. Debatę moderowała Małgorzata Skowrońska, wicenaczelna krakowskiej "Gazety Wyborczej".
Monika Kosztyła, dyrektorka Departamentu Polityki Społecznej Urzędu Miasta Krakowa, podkreślała, że skuteczne przeciwdziałanie ubóstwu energetycznemu wymaga połączenia wsparcia finansowego z działaniami osłonowymi i indywidualną pracą z mieszkańcami. Zwracała uwagę na znaczenie lokalnych programów pomocowych, dodatków energetycznych oraz roli miejskich instytucji pomocy społecznej w identyfikowaniu osób najbardziej narażonych na kryzys. Wskazywała także na wyzwania związane z kryteriami dochodowymi, które nie zawsze oddają rzeczywistą skalę problemu.
Grzegorz Horwacik, kierownik Wydziału Klimatu Urzędu Miasta i Gminy Skawina, mówił o doświadczeniach związanych z wymianą źródeł ciepła i spowolnieniem tego procesu w ostatnich latach. Podkreślał, że najtrudniejsze przypadki wymagają intensywnego wsparcia doradczego i motywacyjnego, a sama presja regulacyjna nie wystarcza. Zwracał uwagę, że kluczowe jest koncentrowanie się nie tylko na samej wymianie źródeł ogrzewania, lecz także na efektach energetycznych i realnym obniżeniu kosztów dla mieszkańców.
Mateusz Piegza, dyrektor programowy Fundacji Habitat for Humanity Poland, podkreślał, że ubóstwo energetyczne ma wiele „twarzy” i dotyczy bardzo zróżnicowanych grup – od samotnych seniorek po rodziny pracujące o niskich dochodach. Wskazywał na znaczenie profilowania wsparcia oraz łączenia polityk mieszkaniowych z energetycznymi. Zwracał uwagę na rolę społecznych agencji najmu oraz działań edukacyjnych, które pomagają mieszkańcom lepiej zarządzać energią i kosztami w gospodarstwie domowym.
Emil Nagalewski z Centrum Rozwoju Inicjatyw Społecznych (CRIS) w Rybniku mówił o roli organizacji społecznych i ruchów oddolnych w procesach transformacji energetycznej. Odwoływał się do doświadczeń miast śląskich, gdzie ubóstwo energetyczne bywa wykorzystywane jako argument za opóźnianiem działań antysmogowych. Podkreślał, że skuteczne przeciwdziałanie kryzysom wymaga współpracy samorządów, organizacji pozarządowych, pracowników socjalnych i lokalnych liderów, a także konsekwentnej edukacji i walki z dezinformacją.
Anita Cieślicka-Szczepaniak, rzeczniczka ORLEN ds. społeczności lokalnych, zwracała uwagę na znaczenie długofalowej strategii, zaufania społecznego oraz roli biznesu we wspieraniu lokalnych społeczności. Podkreślała, że programy grantowe, edukacyjne i wsparcie dla lokalnych liderów – w tym ochotniczych straży pożarnych – budują lokalną odporność i pomagają społecznościom lepiej reagować na kryzysy energetyczne i klimatyczne.
Debata pokazała, że stawienie czoła ubóstwu energetycznemu wymaga skoordynowanych działań wielu aktorów, jasnego podziału odpowiedzialności oraz połączenia inwestycji infrastrukturalnych z działaniami społecznymi i edukacyjnymi. Skuteczne rozwiązania rodzą się tam, gdzie polityki publiczne, organizacje społeczne i mieszkańcy działają wspólnie, odpowiadając na realne potrzeby lokalnych społeczności.
Spotkanie było drugim wydarzeniem w cyklu debat ISP poświęconych budowaniu odporności na kryzysy klimatyczne i energetyczne.
