Kobiety i mężczyźni w telewizyjnej kampanii wyborczej

Wybory parlamentarne 2011

Emilia Rekosz

Warszawa 2011

INSTYTUT SPRAW PUBLICZNYCH

Program Prawa i Instytucji Demokratycznych

Publikacja powstała w ramach projektu „Kobiety na listach wyborczych”

finansowanego przez Open Society Foundations

Redakcja: Izabela Dzierżanowska-Komorowska

©Copyright by Instytut Spraw Publicznych, Warszawa 2012

Przedruk materiałów Instytutu Spraw Publicznych w całości lub części jest

możliwy wyłącznie za zgodą Instytutu. Cytowanie oraz wykorzystywanie danych

empirycznych jest dozwolone z podaniem źródła.

Wydawca:

Instytut Spraw Publicznych

ul. Szpitalna 5 lok. 22

00-031 Warszawa

tel: (48-22) 556 42 60

fax: (48-22) 556 42 62

e-mail: isp@isp.org.p

Spis treści

Wstęp

1.       Materiał źródłowy

1.1.        Zakres analizowanego materiału

1.2.        Struktura spotu

1.3.        Sposób analizy danych

1.4.        Sposób prezentacji wyników

2.       Analiza ilościowa spotów wyborczych

2.1.        Reprezentacja kandydatów i kandydatek w spotach wyborczych

2.2.        Czas przeznaczony na prezentację kandydatów i kandydatek

3.       Analiza jakościowa spotów wyborczych

3.1.        Czołówka

a.      KW Prawo i Sprawiedliwość

b.      KW Polskie Stronnictwo Ludowe

c.       KW Ruch Palikota

3.2.        Teledysk

a.      KW Prawo i Sprawiedliwość

b.      KW Polskie Stronnictwo Ludowe

3.3.        Krótkie Filmy Dokumentalne

a.      KW Prawo i Sprawiedliwość

b.      KW Platforma Obywatelska

c.       KW Sojusz Lewicy Demokratycznej

d.      KW Polska Partia Pracy

e.       KW Ruch Palikota

3.4.        Prezentacja kandydatów

a.      KW Nowa Prawica

b.      KW Prawo i Sprawiedliwość

c.       KW Polska Jest Najważniejsza

d.      KW Platforma Obywatelska

e.       KW Polska Partia Pracy

f.       KW Prawica RP

g.      KW Polskie Stronnictwo Ludowe

h.      KW Ruch Palikota

i.        KW Sojusz Lewicy Demokratycznej

3.5. „Kobieta” w spotach wyborczych

Podsumowanie

Wstęp

Raport zawiera wyniki analizy materiałów wyborczych prezentowanych w kampanii telewizyjnej w ramach wyborów parlamentarnych 2011 z uwzględnieniem zmiennej płci. Cztery główne pytania stawiane w analizie są następujące: 1) czy kampania telewizyjna reprodukuje stereotypy dotyczące płci, 2) czy kobiety były widoczne w spotach telewizyjnych podczas ostatniej kampanii wyborczej oraz w jakiej roli były w nich przedstawiane, 3) jakie tematy poruszają w kampanii kobiety, a jakie mężczyźni oraz 4) jaki obraz kobiet wyłania się ze spotów i czy obraz ten różni się w spotach telewizyjnych poszczególnych partii?

Analiza została przeprowadzona z perspektywy genderowej. Polega ona interpretowaniu materiału z punktu widzenia różnic i podobieństw w prezentowaniu kobiet i mężczyzn. Analiza była prowadzona zarówno w sposób ilościowy, jak i jakościowy.

Analiza ilościowa miała na celu określenie poziomu reprezentacji kobiet i mężczyzn w materiałach wyborczych. Analiza jakościowa miała na celu wychwycenie różnic i podobieństw w sposobie prezentowania kobiet i mężczyzn w kampanii telewizyjnej. Dodatkowym elementem analizy jakościowej jest wyodrębnienie tych momentów w spotach wyborczych, w których pojawiała się tematyka płci.

Podsumowanie wyników zawiera odpowiedzi na cztery postawione w analizie pytania oraz uwzględnia najważniejsze różnice w prezentacji kobiet i mężczyzn w telewizyjnej kampanii wyborczej.

1.      Materiał źródłowy

1.1.                       Zakres analizowanego materiału

Raport powstał na podstawie analizy bezpłatnych spotów wyborczych prezentowanych w ramach telewizyjnych bloków wyborczych emitowanych w dniach 26 września – 7 października 2011 r. w telewizji publicznej. W danym okresie zostało wyemitowanych 73 bloki telewizyjne, wśród których było 45 bloków mających zasięg krajowy i 28 bloków o zasięgu regionalnym.

W ramach bloków krajowych swoje spoty wyborcze zaprezentowało łącznie osiem komitetów wyborczych partii (Nowa Prawica, Prawo i Sprawiedliwość, Platforma Obywatelska, Polska Jest Najważniejsza, Polska Partia Pracy, Polskie Stronnictwo Ludowe, Ruch Palikota, Sojusz Lewicy Demokratycznej[1]), które w ramach jednego bloku prezentowały jeden spot. Nowa Prawica w 3 a Polska Partia Pracy w 2 blokach nie prezentowały swoich spotów wyborczych[2], zaś pozostałe Komitety zaprezentowały swoje materiały wyborcze we wszystkich blokach wyborczych. Łącznie daje to liczbę 335 spotów wyborczych prezentowanych w telewizji o zasięgu krajowym.

W ramach bloków telewizyjnych emitowanych w telewizji regionalnej materiały wyborcze prezentowało 9 komitetów wyborczych partii (do grupy wyżej wymienionych dołączyła Prawica RP) oraz 9 kandydatów niezależnych. Bloki telewizyjne w paśmie regionalnym były inaczej skonstruowane niż bloki w paśmie krajowym. Różnica ta polegała na powtarzaniu z różną częstotliwością materiałów poszczególnego Komitetu Wyborczego w ramach jednego bloku, przy czym w przeciwieństwie do bloków krajowych, Komitety Wyborcze prezentowały swoje materiały w wybranych, a nie we wszystkich blokach telewizyjnych. Łącznie daje to liczbę 404 spotów wyborczych, wśród których liczba spotów poszczególnych Komitetów przedstawiała się następująco: Polskie Stronnictwo Ludowe – 54 spoty w 24 blokach telewizyjnych, Sojusz Lewicy Demokratycznej – 45 spotów w 24 blokach telewizyjnych, Platforma Obywatelska – 66 spotów w 23 blokach, Prawo i Sprawiedliwość – 59 spotów w 27 blokach, Ruch Palikota – 32 spoty w 17 blokach, Polska Jest Najważniejsza – 32 spoty w 17 blokach, Nowa Prawica – 34 spoty w 21 blokach, Polska Partia Pracy – 30 spotów w 20 blokach, Prawica RP – 56 spotów w 25 blokach.

Spoty 9 kandydatów niezależnych były emitowane łącznie 22 razy w 19 blokach (Andrzej Celiński – 3 spoty w 2 blokach, Kostrzewa Zorbas – 4 spoty w 4 blokach, Krzysztof Rybiński – 2 spoty w 2 blokach, Serafina Ogończyk-Mąkowska – trzy spoty w trzech blokach, Marek Borowski – 1 spot w 1 bloku, Gabriel Janowski – 3 spoty w 3 blokach, Bogumił Czubacki – 2 spoty w 1 bloku, Janusz Geryk – 3 spoty w 2 blokach, Jerzy Krzekotowski – 1 blok w 1 spocie).

Istotną dla analizy informacją, jest powtarzalność poszczególnych spotów, która różniła się w zależności od komitetu wyborczego oraz zasięgu emisji. Powtarzalność ta przedstawia się następująco:

- KW Polskie Stronnictwo Ludowe wyemitował 43 różne spoty wyborcze (na 45) o zasięgu krajowym oraz 12 różnych spotów (na 54) o zasięgu regionalnym

- KW Sojusz Lewicy Demokratycznej wyemitował 8 różnych spotów wyborczych (na 45) o zasięgu krajowym oraz 6 różnych spotów (na 45) o zasięgu regionalnym

- KW Platforma Obywatelska wyemitował 24 różne spoty wyborcze (na 45) o zasięgu krajowym oraz 13 różnych spotów (na 63) o zasięgu regionalnym

- KW Prawo i Sprawiedliwość wyemitował 13 różnych spotów wyborczych (na 45) o zasięgu krajowym oraz 4 różne spoty (na 59) o zasięgu regionalnym

- KW Ruch Palikota wyemitował 6 różnych spotów wyborczych (na 45) o zasięgu krajowym oraz 2 różne spoty (na 32) o zasięgu regionalnym

- KW Polska Jest Najważniejsza wyemitował 4 różne spoty wyborczych (na 45) o zasięgu krajowym oraz 3 różne spoty (na 32) o zasięgu regionalnym

- KW Nowa Prawica wyemitował 7 różnych spotów wyborczych (na 42) o zasięgu krajowym oraz 3 różne spoty (na 34) o zasięgu regionalnym

- KW Polska Partia Pracy wyemitował 21 różnych spotów wyborczych (na 43) o zasięgu krajowym oraz 4 różne spoty (na 30) o zasięgu regionalnym

- KW Prawica RP wyemitował 4 różne spoty (na 56) o zasięgu regionalnym

- Każdy kandydat niezależny prezentował 1 spot wyborczy.

Daje to łącznie liczbę 126 różnych spotów wyborczych emitowanych w blokach telewizyjnych o zasięgu krajowym oraz 60 różnych spotów emitowanych w blokach o zasięgu regionalnym. Spoty wyborcze cechuje odmienny poziom różnic pomiędzy spotami poszczególnych partii, od różnic w kolejności i wyborze prezentowania tych samych informacji do całkowicie odmiennej struktury i treści. Wyodrębnienie niewiele różniących się od siebie spotów było podyktowane dążeniem do jak najdokładniejszej analizy ilościowej.

Czas trwania poszczególnych spotów był różny od 30 sekund do kilku minut. Czas trwania poszczególnych bloków także był różny, od 10 do 25 minut.

1.2.                       Struktura spotu

Spoty w kampanii parlamentarnej 2011 cechuje duża różnorodność, zarówno pod względem treści, jak i struktury. Można wyróżnić kilka elementów składowych spotu: czołówka, „teledysk”, „krótki film dokumentalny” – dalej KFD oraz prezentacja kandydatów.

Czołówka to powtarzający się element w spotach poszczególnych komitetów wyborczych, zawierający hasła wyborcze, logo partii, ewentualnie zdjęcia, które są prezentowane z muzyką w tle. Analizie zostały poddane tylko te czołówki, w których pojawia się jakieś hasło wypowiedziane przez lektora. Dotyczyło to następujących partii: PSL, PiS, SLD oraz Ruch Palikota.

„Teledyskiem” określam te elementy spotu, które za pomocą muzyki lub piosenki są wyraźnie wyodrębnioną częścią w strukturze spotu. Choć w przeanalizowanych spotach nie jest ich dużo, zostały one wyróżnione z uwagi na interesujące treści na temat płci. „Teledyski” zostały zaprezentowane przez PiS oraz PSL.

„Krótki Film Dokumentalny” to element spotu, który choć nie zawiera programu wyborczego, jest pewnego rodzaju wstępem do niego bądź punktem wyjścia do zaprezentowania partii. W poszczególnych spotach występują w zróżnicowany sposób. Partie, które uwzględniły KFD, to: SLD, PO, PiS, RP, NP, PPP.

Prezentacja kandydatów to element spotu, który w największym stopniu związany jest z programem wyborczym partii bądź poszczególnych kandydatek i kandydatów. Występują one w materiałach wyborczych wszystkich partii. Prezentacją w tym ujęciu jest zarówno wypowiedź kandydatów na swój temat, jak i wypowiedzi innych osób, które się do kandydatów odnoszą. Analizie została poddana treść oraz tło wypowiedzi.

Struktura spotów jest różna w zależności od komitetu wyborczego oraz od zasięgu emisji, w związku z czym wyróżnione przeze mnie elementy nie występowały w materiałach wszystkich partii. Jest to zależność, która wyznaczyła sposób analizy, jak i prezentowania jej wyników. Warto także zaznaczyć, że z uwagi na specyfikę poszczególnych elementów spotu, zostały one poddane odmiennym analizom.

1.3.                       Sposób analizy danych

Materiał źródłowy, jak już zostało wskazane we wstępie był nie tylko obszerny (739 spotów, czyli łącznie około 20 godzin materiału filmowego), ale i różnorodny (różne struktura spotu w zależności od komitetu wyborczego).

Aby uczynić materiał bardziej przystępny, w pierwszej kolejności została określona powtarzalność spotów według poszczególnych partii. Określenie powtarzalności było możliwe poprzez zapoznanie się zapisem każdego bloku wyborczego i wszystkich spotów według zasięgu ich emisji. Jednocześnie, mając na uwadze potrzeby analizy jakościowej, dokonałam spisania treści każdego powtarzającego się spotu. Pozwoliło to na wyodrębnienie spotów, które zostały poddane dalszej analizie (186 spotów). W przypadku analizy ilościowej, uzyskane wyniki z wyodrębnionych spotów zostały pomnożone przez liczbę ich powtórzeń. W dalszej kolejności informacje uzyskane z powtarzających się spotów wyborczych poszczególnych partii, zostały podzielne według wyróżnionych elementów składowych spotu, które następnie zostały poddane analizie ilościowej i jakościowej.

Analiza ilościowa w przypadku wszystkich elementów przebiegała tak samo i polegała na zliczeniu kobiet i mężczyzn oraz kandydatów i kandydatek występujących w spotach poszczególnych partii (które następnie, w celu stworzenia obrazu ilościowego telewizyjnej kampanii wyborczej według płci, zostały zsumowane), z uwzględnieniem podziału na spoty prezentowane w blokach telewizyjnych, o zasięgu krajowym i regionalnym. Jednostką analizy był jeden spot. Policzenie kobiet i mężczyzn występujących w spotach, z uwagi na różnorodny charakter spotów wymagał poczynienia pewnych wyjątków. Wiążą się one głównie ze scenami, zdjęciami, ujęciami tłumów, które miały miejsce zarówno w teledyskach, jak i krótkich filmach dokumentalnych. W takim przypadku, liczone były tylko osoby, które można było, w związku z ich umiejscowieniem blisko centralnych wydarzeń wyodrębnić i opisać.  Liczone były więc osoby, które albo wypowiadały jakieś kwestie, albo które były w jakiejś sytuacji z centralną postacią (np. rozmowa, uścisk ręki).

Sposób analizy jakościowej był dostosowany do specyfiki elementu spotu, który był poddany analizie. W przypadku czołówki było to spisanie hasła (zaznaczenie, kto je wypowiada) oraz spisanie informacji na temat obrazów pojawiających się w tle. W przypadku materiałów PiS było to krótkie ujęcie, natomiast w przypadku PSL zdjęcie. Analiza teledysków polegała na spisaniu treści piosenek (PSL) oraz na opisie pojawiających się obrazów i postaci. Podobnie przebiegała analiza krótkich form dokumentalnych (spisanie treści oraz opis pojawiających się obrazów i postaci).

Prezentacja kandydatów została przeanalizowana na podstawie wyodrębnionych i spisanych wypowiedzi poszczególnych kandydatek i kandydatów (jednostką analizy była jedna wypowiedź). W ramach analizy zostało wyodrębnionych 161 wypowiedzi w ramach bloków telewizyjnych o zasięgu krajowym (w tym 37 wypowiedzi kobiet i 124 wypowiedzi mężczyzn) oraz 160 wypowiedzi w ramach bloków telewizyjnych o zasięgu regionalnym (w tym 44 wypowiedzi kobiet i 116 mężczyzn). Wypowiedzi zostały opracowane za pomocą kilku kryteriów: informacje o kandydacie (cechy kandydata, doświadczenie zawodowe i polityczne, uzasadnienie dla kandydowania, informacje na temat życia prywatnego), opinie kandydatów o życiu społecznym i polityce oraz program wyborczy (planowane działania w poszczególnych obszarach życia społecznego, zakładane cele). Informacje te zostały podzielone z uwzględnieniem zasięgu emisji, komitetu wyborczego oraz płci[3].

1.4.                       Sposób prezentacji wyników

Prezentacja wyników została podzielona na dwie części: analizę ilościową i analizę jakościową. Analiza ilościowa zawiera informacje liczbowe na temat reprezentacji kobiet i mężczyzn oraz kandydatek i kandydatów w telewizyjnej kampanii wyborczej. Dane liczbowe zostały zgromadzone dla poszczególnych elementów spotów każdej partii, w zależności od zasięgu emisji. Tak naszkicowany podział danych pozwala na wychwycenie różnic pomiędzy poszczególnymi partiami w zależności od zasięgu emisji.

Analiza jakościowa zawiera informacje na temat zawartości spotów poszczególnych partii. Uzyskane w analizie wyniki są prezentowane według wyróżnionych elementów spotu, następnie według partii oraz z podziałem na pasmo krajowe i regionalne.

Charakter uzyskanych wyników oraz sposób ich prezentacji zależy od wyróżnionych przeze mnie elementów spotu. W przypadku czołówki, teledysku oraz KFD wyniki mają charakter opisowy, natomiast w przypadku prezentacji kandydatów prezentowane wyniki są efektem przeprowadzonej jakościowej analizy treści.

Informacje w każdej z wyróżnionych części zostały podzielone według zasięgu emisji spotów: krajowy i regionalny. Jest podyktowane wyraźnymi różnicami w strukturach i treści spotów poszczególnych partii w zależności od zasięgu emisji, które mogłyby zostać w niewystarczającym stopniu uwzględnione, gdyby spoty emitowane w blokach telewizyjnych o zasięgu krajowym i regionalnym były analizowane i prezentowane łącznie.

2.      Analiza ilościowa spotów wyborczych

2.1.                       Reprezentacja kandydatów i kandydatek w spotach wyborczych

W telewizyjnej kampanii wyborczej zaprezentowało się 37 kobiet i 103 mężczyzn w spotach krajowych oraz 44 kobiet i 116 mężczyzn w spotach regionalnych. Daje to liczbę 81 kandydatek i 219 kandydatów.

Wykres 1. Liczba kandydatek i kandydatów w spotach wyborczych o zasięgu krajowym

Wykres 2. Liczba kandydatek i kandydatów w spotach wyborczych o zasięgu regionalnym (województwo mazowieckie).

Wypowiedzi kandydatek i kandydatów były powtarzane z różną częstotliwością w zależności od komitetu wyborczego. Szczegółowe dane na ten temat zawiera poniższa tabela.

KW

Spoty krajowe

Spoty regionalne

Liczba wypowiedzi kandydatek

Liczba wypowiedzi kandydatów

Liczba wypowiedzi  kandydatek

Liczba wypowiedzi kandydatów

NP

8

89

9

116

PiS

103

144

31

209

PJN

36

369

60

128

PO

0

43

291

513

PPP

25

23

17

218

Prawica RP

-

-

0

116

PSL

49

151

103

342

RP

0

31

19

79

SLD

10

79

110

313

Tabela 1. Liczba wypowiedzi kandydatek i kandydatów według Komitetu Wyborczego

Z przeprowadzonej analizy wynika, że największe różnice pomiędzy reprezentacją kobiet i kandydatek w spotach wyborczych w zależności do zasięgu emisji występuje w przypadku KW Platformy Obywatelskiej, co wiąże się głównie z odmienna strukturą prezentowanych spotów w paśmie krajowym i regionalnym.

Warto zauważyć, że w ogólnym obrazie ilościowym kampanii wyborczych kobiety są w większym stopniu reprezentowane w spotach emitowanych w blokach telewizyjnych o zasięgu regionalnym niż krajowym, poza PPP, która w spotach regionalnych ma tylko jedną kobietę oraz bez uwzględniania w tym porównaniu Prawicy RP, która nie prezentowała swoich materiałów wyborczych w paśmie krajowym.

Prawica RP, w ramach materiałów wyborczych o zasięgu regionalnym, prezentowała dwóch kandydatów i nie reprezentowała żadnej kobiety.

Dodatkowo należy zauważyć, że wśród 9 kandydatów niezależnych jest 1 kobieta.

Analiza ilościowa przeprowadzona w ramach poszczególnych elementów struktury spotu pozwala wyodrębnić następujące informacje na temat materiałów wyborczych poszczególnych partii, które są istotne z punktu widzenia płci:

1)      W materiałach KW Prawo i Sprawiedliwość kobiety dominują liczbowo w teledysku, są w tym samym stopniu reprezentowane w krótkich filmach dokumentalnych oraz są mniej reprezentowane w ramach prezentacji kandydatów.

2)      W teledyskach PSL występuje podobna liczba kobiet i mężczyzn, podczas gdy w części prezentującej kandydatów kobiet jest mniej niż mężczyzn

3)      W KFD Polskiej Partii Pracy aktorami są tylko mężczyźni, podczas gdy kobiety pojawiają się w części prezentującej kandydatów

Analiza ilościowa pokazuje, że reprezentacja kobiet w spotach wyborczych jest zależna od komitetu wyborczego i zasięgu emisji. Są materiały wyborcze partii, w których łącznie liczba kobiet jest większa, przy czym w różny sposób rozkłada się reprezentacja kobiet w ramach wyodrębnionych elementów spotu.

2.2.                       Czas przeznaczony na prezentację kandydatów i kandydatek

Dodatkową informacją z punktu widzenia genderowej analizy spotów wyborczych jest czas jaki jest przeznaczony na prezentację kandydatek i kandydatów.

Z przeprowadzonej analizy wynika, że czas przeznaczony na wypowiedzi kandydatek w spotach krajowych wynosi 49,40 minut, natomiast na wypowiedzi kandydatów 269,20 minut. Średnio na jedną kandydatkę przypada 80 sekund, a na mężczyznę 156 sekund. Kobiety są prezentowane rzadziej, ale również krócej.

Wykres 3. Czas przeznaczony na wypowiedzi kandydatek i kandydatów w spotach o zasięgu krajowym.

Natomiast, czas przeznaczony na wypowiedzi kandydatek w spotach regionalnych wynosi 61,9 minut a na wypowiedzi kandydatów wynosi 267,80 minut.

Wykres 4. Czas przeznaczony na wypowiedzi kandydatek i kandydatów w spotach o zasięgu regionalnym (województwo mazowieckie).

3.      Analiza jakościowa spotów wyborczych

3.1.                       Czołówka

Czołówkę można wyodrębnić w materiałach trzech partii. W pozostałych trudno o wyodrębnienie takiego elementu, gdyż w można w nich mówić jedynie o prezentacji logo partii i jej nazwy, a w takim zakresie trudno mówić o jakiejkolwiek treści.

a)     KW Prawo i Sprawiedliwość

Najbardziej rozbudowaną czołówkę posiada KW PiS, która w materiałach wyborczych tej partii występuje jako przerywnik pomiędzy poszczególnymi elementami spotu. Czołówka Prawa i Sprawiedliwości to kilkusekundowe ujęcie kilkunastu osób, które stoją w ogrodzie przed domem w słoneczny dzień. Na pierwszym planie prezentowany jest lider partii, którego głos słychać w tle: „Polacy zasługują na więcej. Czas na odważne decyzje”. Wszyscy są uśmiechnięci.

b)     KW Polskie Stronnictwo Ludowe

Czołówka Polskiego Stronnictwa Ludowego, którą można wyróżnić w spotach tej partii zawiera zdjęcie kandydatów PSL, na które „przybijana” jest pieczątka „Człowiek jest najważniejszy”. Na zdjęciu jest kilkanaście osób, w tym 4 kobiety i 8 mężczyzn. Tak, jak w przypadku PiS, na pierwszym planie, choć już mniej wyraźnie prezentowany jest lider partii.

c)      KW Ruch Palikota

Ruch Palikota, który także zawiera w swoich materiałach czołówkę, zamieścił jedynie logo i dołączył do niego głos lidera partii, który mówi: „Obudź się. Oni tobą manipulują”.

Jak z przytoczonych przykładów wynika, czołówka nie pozwala na wychwycenie zbyt wielu różnic w sposobach prezentowania kobiet i mężczyzn. To, co można zauważyć w przypadku czołówek partii PiS i PSL, to centralne miejsce przeznaczone dla lidera partii, co jest odzwierciedleniem rzeczywistej władzy w tych ugrupowaniach.

3.2.                       Teledysk

Teledyski występują jedynie w dwóch z ośmiu prezentowanych partii, jednak warto je omówić odrębnie, gdyż zawierają moim zdaniem istotne z perspektywy genderowej informacje. Z uwagi na to, że nie można tu w żaden sposób mówić o generalizowaniu, teledyski zostaną omówione odrębnie dla poszczególnych partii.

a)     KW Prawo i Sprawiedliwość

KW Prawo i Sprawiedliwość prezentuje dwie wersje tego samego teledysku: dłuższą i krótszą wersję. Teledysk to prezentacja kobiet w różnych miejscach, robiących różne rzeczy, które łączy to, że wyglądają na szczęśliwe. Zwraca uwagę fakt, że są to głównie młode kobiety, które można uznać za atrakcyjne (oczywiście według subiektywnej oceny). Pozostałe postacie, które je otaczają, znajdują się w tle głównych bohaterek, i są to głównie dzieci oraz jeden mężczyzna, który, jak można wnioskować jest mężem jednej z kobiet. Muzyka w tle jest łagodnym, instrumentalnym utworem. Teledysk zakończony jest zdaniem wypowiedzianym przez lektora: „Polacy zasługują na więcej”.

W wersji długiej teledysku występuje 11 kobiet, w wersji krótkiej zaś 6 kobiet.

b)     KW Polskie Stronnictwo Ludowe

Teledyski są prezentowane przez Polskie Stronnictwo Ludowe jedynie w paśmie krajowym. Można wyróżnić osiem różnych teledysków. Sześć z nich to teledyski do jednej piosenki „Nie zapomnij…”, jeden teledysk prezentowany jest z piosenką „Chcemy by praca miała sens” oraz jeden z piosenką „Bo to nasz dom” (w obu ostatnich teledyskach występują te same postaci – kandydaci PSL).

Teledyski, w których słuchać piosenkę „Nie zapomnij” są różne w zależności od głównego bohatera. Trzy z nich poświęcone są liderowi partii, jeden jednemu z kandydatów, ministrowi rolnictwa, a dwa pozostałe kandydatkom. Trzy teledyski, w których bohaterami jest trzech różnych kandydatów (W. Pawlak, M. Sawicki i Kierzkowska) są do siebie podobne z uwagi na strukturę i obrazy, natomiast różnią się w niektórych szczegółach, które w ramach genderowej analizy można przypisać do płci kandydatów. Szósty z wyróżnionych teledysków jest całkowicie inny i poświęcony jest jednej z kandydatek (Węgorzewska).

W pierwszej kolejności przedstawię kilka informacji na temat trzech różnych teledysków „Nie zapomnij”, w których bohaterem są albo dwaj kandydaci, albo jedna kandydatka. Teledysk przedstawia kandydatkę i kandydatów w ich codziennej pracy, związanej głównie z pełnieniem funkcji publicznych.

W. Pawlak oraz M. Sawicki są prezentowani jako osoby działające zarówno w gabinetach, na uroczystościach, jak i na polu, gdzie rozmawiają z rolnikami w trakcie ich pracy (mężczyznami).

Można więc zobaczyć, jak Pawlak jeździ na traktorze, stoi na trybunach z szalikiem biało-czerwonym, przemawia na wiecu wyborczym. M. Sawicki także odwiedza rolników, bierze udział w dożynkach, jeździ na koniu, wręcza ordery.

Otaczają ich ludzie, którzy wydają się darzyć kandydatów szacunkiem. Można odnieść wrażenie, że są bardzo zapracowanymi politykami. Papiery na biurkach piętrzą się w stosy, lub jak w przypadku M. Sawickiego, są przynoszone przez młodych ludzi, wśród których jest młody mężczyzna w garniturze i trzy młode dziewczyny, wśród których dwie są kolorowo ubrane.

Ewa Kierzkowska w teledysku, który jest jej poświęcony jest prawie cały czas sama. Zdjęcia kandydatki prezentowane są w korytarzu, w tłumie śpieszących się ludzi. Kandydatka także siedzi przy biurku, ale papiery piętrzą się same. Nikt ich nie przynosi. Kierzkowska nie bierze udziału w żadnych uroczystościach, nie rozmawia z ludźmi, natomiast w „wolnych” od pracy chwilach wędkuje.

Teledysk poświęcony Węgorzewskiej to sceny z życia kandydatki, która czyta dzieciom w przedszkolu, gra na fortepianie i występuje na scenie. Prezentowane są także archiwalne zdjęcia kandydatki, jak i współczesne z życia rodzinnego.

Teledysk „Bo to nasz dom” to prezentacja różnych kandydatów, wśród których jest kilka kobiet, które tańczą, śmieją się. Jeden mężczyzna również tańczy. Jeden gra w piłkę. Łącznie występuje w nim 8 kobiet i 7 mężczyzn. Te same postacie występują w drugim teledysku do piosenki, „Chcemy by praca miała sens”. Ich czynności są podobne. Wyróżnia się jedna kobieta, która poprawia swoje kokietująco włosy, oraz jedna kobieta, która w jest w garniturze i podpisuje jakieś dokumenty. Ciekawym akcentem jest także kandydat Żelichowski, który w jednej scenie pracuje, a w drugiej tańczy.

Łącznie w teledyskach PSL występuje 20 kobiet i 21 mężczyzn.

3.3.                       Krótkie Filmy Dokumentalne

Krótkie filmy dokumentalne są różne w zależności od komitetu wyborczego. Różni je między innymi to, ile miejsca w spocie danej partii zajmują. Od kilku wypowiedzi w materiałach KW PiS do materiałów wyborczych Platformy Obywatelskiej, które w większości zawierają różne formy dokumentalne.

a)     KW Prawo i Sprawiedliwość

Do krótkich form dokumentalnych z materiałów Prawa i Sprawiedliwości zaliczyłam te fragmenty spotów, w których wypowiadają się „zwykli ludzie”. Można wyróżnić dwie grupy takich filmów. Pierwsza to te sceny, w których kamera filmuje aktorkę lub aktora w wykonywaniu przez niego codziennych czynności, którzy w dosyć pozytywnej atmosferze wypowiadają kilka słów odnoszących się do ich opinii, wartości lub umiejętności. Druga to ujęcia „zwykłych Polaków”, którzy w tonie krytyki i niezadowolenia zwracają się do premiera D. Tuska (słychać ich głos, natomiast w prezentowanych scenach trzymają tabliczki, na których wypisane są wypowiadane przez nich kwestie). Sceny te, z różną częstotliwością są prezentowane w większości spotów emitowanych, zarówno w blokach telewizyjnych o zasięgu krajowym, jak i regionalnym. Poniżej przedstawiam kilka wniosków na temat poszczególnych grup filmów.

Wśród scen zaliczonych do pierwszej grupy, w których kamera zatrzymuje się na aktorach w ich codziennych czynnościach, występują 2 kobiet oraz 4 mężczyzn. Czynności, które wykonują mogą świadczyć o pełnionych przez nich rolach społecznych lub zawodowych. Wśród kobiet prezentowana jest młoda kobieta (prawdopodobnie studentka), która odwiedziła swój dom rodzinny oraz gospodyni domowa. Wśród mężczyzn można wymienić młodego człowieka (wyglądającego na studenta), ojca, który bawi się ze swoimi dziećmi w ogrodzie, mechanika, profesora. Sceny, które w największym stopniu zawierają różnice genderowe, to wypowiedź gospodyni domowej (w tle jest kuchnia, w której dzieci jedzą obiad), która stwierdza: „Rozważnie gospodaruję budżetem” oraz wypowiedź profesora, który w przerwie pracy naukowej mówi: „Nie ma biednych krajów, są tylko źle rządzone”. W przypadku pierwszej wypowiedzi, tło decyduje o znaczeniu wypowiadanych słów, z których wynika, że bohaterka umie zarządzać domowym budżetem. O sytuacji finansowej państw wypowiada się profesor.

W drugiej grupie filmów występują 3 kobiety i 3 mężczyzn. Nie ma wśród nich tak interesujących różnic genderowych, jak w poprzedniej grupie. Zwraca natomiast uwagę, że jest jedno ujęcie kobiety w domu, z dzieckiem na ręku. Nie ma natomiast takiej sceny w przypadku mężczyzn. Ponadto, w przypadku mężczyzn, którzy występują w filmach można rozpoznać wykonywane przez nich zawody, co nie występuje u kobiet. W filmach występuje mechanik, rolnik oraz biznesmen.

b)     KW Platforma Obywatelska

Materiał wyborczy Platformy Obywatelskiej jest najbardziej nietypowym materiałem.

Wiąże się to z dominacją form dokumentalnych, które wypełniają prawie cały czas antenowy w paśmie krajowym (pozostały czas to wypowiedzi trzech polityków PO, tzw. „mocnej drużyny” oraz wypowiedzi osób publicznych na temat PO i Donalda Tuska). W przypadku spotów emitowanych w paśmie regionalnym spoty PO nie różnią się w swej strukturze od pozostałych komitetów wyborczych. W związku z tym wszystkie informacje znajdujące się poniżej odnoszą się do spotów o zasięgu krajowym.

Głównym i praktycznie jedynym bohaterem spotów wyborczych PO jest lider partii, Donald Tusk. Spoty zawierają filmy w formie krótkich reportaży na temat podróży D. Tuska po Polsce. D. Tusk odwiedza różne miejsca w Polsce, rozmawia ze „zwykłymi ludźmi”, słucha ich postulatów, bierze udział w maratonie, rozmawia z dziennikarzami. Na podstawie spotów wyborczych można wyciągnąć dwa wnioski istotne z genderowego punktu widzenia.

Po pierwsze, jeśli D. Tusk podróżuje w towarzystwie kobiet, to są one milczącymi towarzyszkami. Na kilku spotach można rozpoznać małżonkę Tuska, która nie wypowiada ani jednego słowa, natomiast na kilku można zaobserwować B. Kudrycką, którą wypowiada jedno zdanie, będące jedynie krótkim uzupełnieniem wypowiedzi jednego z przechodniów. Również w gronie ekspertów PO, którzy wypowiadają się w kilkunastu spotach nie ma żadnej kobiety. Eksperci (Buzek, Sikorski, Lewandowski, do których dołącza także Tusk) prezentowani są jako eleganccy, panowie, którzy mówią o finansowych szansach dla Polski w pięknych gabinetach. Krótkie filmy dokumentalne Platformy Obywatelskiej są filmami o męskim obliczu partii. Kobiety pojawiają się jedynie jako milczące towarzyszki.

Po drugie, prześledzenie rozmów D. Tuska z kobietami i mężczyznami, spotkania w różnych miejscach w ramach jego podróży po Polsce prowadzi do wychwycenia pewnych interesujących różnic w sposobie prowadzenia rozmów. Kilka kobiet zwraca się do Tuska z prośbą o pomoc i interwencję w ich prywatnych sprawach (wysokie opłaty, dokuczający sąsiedzi, problemy z rentą). Wśród nich jest jedna starsza kobieta, która płacze i prosi Premiera o pomoc, gdyż nie ma już do kogo pójść. D. Tusk cierpliwie, a w przypadku starszej kobiety z troską, odpowiada na pytania. Mężczyźni nie zwracają się do niego w prywatnych sprawach. Rozmawiają z nim o finansowaniu partii, budowie dróg w miejscowości. Jeden z aktorów co prawda mówi o sprawach prywatnych, prezentując swoje gospodarstwo, ale nie zawiera to żadnej prośby. To, co zwraca uwagę przy wymienionych przykładach to paternalistyczne podejście do kobiet oraz partnerskie do mężczyzn. W filmach PO można także wyróżnić dwie sceny, które wiążą się z innym podejściem do kobiet. Jest to ton żartobliwy, kiedy D. Tusk komplementuje młodą kobietę przed jego Busem za jej ładny mundurek, oraz gdy pozuje do zdjęcia z jedną z kobiet i żartobliwie, na jej onieśmielony gest poprawiania włosów, również swoje włosy poprawia. Innym kobiecym akcentem jest miasto Augustów, które odwiedza Tusk. Wita go pani prezydent słowami: „Witamy w mieście, w którym rządzą kobiety”. Przedstawia ona także dwie dziewczynki, mówiąc, że one będą rządzić w przyszłości.

Nie ma tak wyraźnych różnic genderowych w przypadku pozostałych postaci kobiecych i męskich, występujących w filmach, które odnoszą się do D. Tuska, lub jego działań w ciągu ostatnich czterech lat rządów. Wśród nich zwraca uwagę kobieta, która mówi do kamery „Jestem z panem, panie premierze. Czekam tu na pana przyjazd”. Nie ma mężczyzny, który by tak na premiera czekał.

c)      KW Sojusz Lewicy Demokratycznej

KDF to istotny element spotów KW SLD. Zawierają one spostrzeżenia partii na temat czterech lat władz PO pod hasłem „Obietnice Tuska”, wskazując na ich negatywne konsekwencje dla Polaków. Są to sceny ze szpitalnych korytarzy, z placówek ZUS. Na pięć KFD jeden dotyczy kobiet. Jest to spot poświęcony równości, tolerancji i kobietom. W spocie tym, prezentowani są politycy (Gowin, Radziszewska), którzy są krytykowani przez SLD za ich podejście do spraw kobiet (in vitro) oraz spraw równości i dyskryminacji z uwagi na tożsamość seksualną. Jest kilka ujęć kobiet, pracujących w różnych miejscach, przy których pojawia się informacja, że kobiety nadal zarabiają mniej i mają problemy ze znalezieniem pracy.

d)     KW Polska Partia Pracy

Polska Partia Pracy przygotowała cztery krótkie filmy dokumentalne na temat szkodliwych działań rządu Platformy Obywatelskiej. Dotyczą one zamykania zakładów pracy, migracji młodych ludzi w celach zarobkowych, sytuacji polskich emerytów oraz pacjentów skazanych na prywatyzację szpitali. Żaden z filmików nie dotyka tematyki kobiecej. Istotne z punktu widzenia gen derowego jest również to, że nie występuje w nich ani jedna kobieta.

e)     KW Ruch Palikota

Dwa krótkie filmy dokumentalne zaprezentowane przez KW Ruch Palikota dotyczą głównie krytyki nadmiernej obecności religii i kościoła w życiu publicznym. Pierwszy z nich to rozmowa ojca z synem, który idzie do szkoły na pięć lekcji religii. Powoduje to u ojca koszmary, spowodowane lękiem, że Palikot nie wejdzie do sejmu. W spocie występuje również postać kobiety. Jest to żona bohatera. W drugim filmie bohaterami jest dziewczynka i chłopiec, którzy w poszukiwaniu pieniędzy na przyjemności decydują się na mycie szyb samochodów. Dopada ich rozczarowanie, kiedy natrafiają na bogatego księdza, odwdzięczającego się świętym obrazkiem.

Na szczególną uwagę zasługują natomiast wypowiedzi kandydata J. Palikota do jego dwójki małych dzieci, Zosieńki i Frania. Zaliczyłam je do krótkich form dokumentalnych, z uwagi na ich specyfikę, choć treść wypowiedzi zawiera postulaty związane z programem wyborczym Palikota.

W słowach skierowanych do córki J. Palikot stwierdza:

„Zosieńko, moja córeczko ukochana. Chciałbym Ci coś obiecać. Chciałbym abyś żyła w kraju, w którym każdy człowiek jest ważny. Nazywam to państwo obywatelskim. Marzę o tym, aby wtedy kiedy dorośniesz i będziesz czegoś potrzebowała będziesz chciała coś załatwić w urzędzie, żebyś wiedziała, że ten urzędnik jest do pomocy a nie do kontroli. Nazywam to państwo przyjaznym. Marzę również o tym abyś wtedy kiedy coś ci nie będzie szło, będziesz miała problemy z rodziną albo znalezieniem pracy, żebyś wiedziała, że państwo chce i potrafi ci pomóc. Nazywam to państwem społecznym. Wiem, żeby ten kraj zmienić trzeba go bardzo kochać Zosieńko. Obiecuję co zrobić wszystko by nam się udało”.

Natomiast w słowach do syna:

„Kochany Franiu. Często myślę o Twojej przyszłości. Sam zdecydujesz czy będziesz chciał pójść w ślady ojca i budować fabryki. Gdyby tak się stało, to chciałbym, że urzędnicy ci we wszystkim pomogli. Zanim jednak zaczniesz zarabiać pieniądze musisz się bardzo dobrze wykształcić i chciałbym żebyś nie musiał wyjeżdżać po wiedzę za granicę. Pamiętaj także o duszy. Ja nie wiem, czy bóg jest czy go nie ma, ale chciałbym, żeby to była twoja decyzja, żeby państwo dało ci taką wolność. Jeśli to wszystko zrobimy, zobaczysz. Będziemy najlepsi na świecie”.

Warte zastanowienia jest to, dlaczego to Franuś mógłby przejmować fabrykę po ojcu a nie Zosieńka, która otrzymuje przede wszystkim życzenia co do szybkiego udzielenia jej pomocy, gdyby jej w przyszłości potrzebowała.

3.4.                       Prezentacja kandydatów

W wyróżnionym przeze mnie elemencie spotów, określanym jako „prezentacja kandydatów”, mamy do czynienia z krótką formą przekazu, w której kandydatka lub kandydat wypowiada do kamery jakąś kwestię. W tle znajdują się różne obrazy, zdjęcia, lub jednolite tło, które nie zawierają istotnych z gen derowego punktu widzenia treści. Kandydaci nie wykonują podczas tej prezentacji żadnych czynności. Analizie jakościowej podlegają więc jedynie treść ich wypowiedzi.

Informacje, które są przez nich przedstawiane można podzielić na trzy części: informacje o sobie, opinie o życiu społeczno-politycznym oraz elementy programu wyborczego. Informacje o sobie, to cechy kandydata (głównie cechy charakteru), dane o życiu prywatnym oraz przyczyny kandydowania. Opinie o życiu społecznym i politycznym, to przede wszystkim opinie o poziomie życia i jakości polityki, które nie zawierają treści związanych z płcią (poza wypowiedziami kandydatów SLD oraz jednej kandydatki PO, która wypowiada się na temat kobiet w polityce). Najważniejsze z punktu widzenia niniejszej analizy są postulowane działania kandydatów oraz elementy ich programu wyborczego. W ramach analizy, na podstawie materiałów wyborczych wszystkich partii wyróżniłam te obszary życia społecznego i politycznego, do których najczęściej odnosiły się wypowiedzi kandydatów (jest ich 19). Są to: bezpieczeństwo, godne życie, komunikacja i drogi, młodzież, modernizacja (Polska w budowie), patriotyzm i polska duma narodowa, polityka edukacyjna, polityka emerytalna, gospodarka i polityka finansowa państwa, polityka prorodzinna i polityka równościowa, polityka społeczna i polityka zagraniczna, polityka zatrudnieniowa i polityka zdrowotna, rządzenie oraz sposób uprawiania polityki, rolnictwo, prawo i wymiar sprawiedliwości, a także życie kulturalne. Szczegółowe zestawienie wypowiedzi kandydatek i kandydatów według powyższych kategorii zawiera Aneks nr 1.

Wszystkie informacje uzyskane na podstawie analizy wypowiedzi kandydatek i kandydatów zostaną zaprezentowane według poszczególnych partii politycznych, z zaznaczeniem różnic pomiędzy prezentacją kandydatów w paśmie krajowym i regionalnym, jeśli tylko takie zostały zauważone. W ramach prezentowanych wyników analizy, zwracam szczególną uwagę na to, w jakim zakresie kobiety i mężczyźni wypowiadali się na wyróżnione tematy w materiałach wyborczych poszczególnych partii.

a)     KW Nowa Prawica

Kandydatki i kandydaci przedstawiają swoje opinie na temat życia społecznego, skupiając się głównie na trudnej sytuacji finansowej kraju, wywołanej dotychczasowymi rządami.

Jeden z kandydatów, który wypowiada się w spotach emitowanych w telewizji regionalnej wspomina o przyczynach kandydowania, stwierdzając „Dlaczego kandyduję? Bo wychowałem czworo dzieci i chce żeby żyły w normalnej Polsce”.

Informacje dotyczące programu wyborczego partii wypowiadane są głównie przez lidera partii J. Korwina-Mikke (dodatkowo wypowiada się jeszcze dwóch kandydatów). Głównym tematem są rabunkowe działania państwa odnoszące się do emerytur. We wszystkich spotach wypowiadają się dwie kandydatki, przy czym z wypowiedzi jednej z nich można wnioskować o programie wyborczym, jakim byłaby racjonalna polityka podatkowa, pozwalająca na zatrudnianie nowych pracowników.

W materiał KW Nowa Prawica nie ma informacji odnoszących się do płci i równości.

b)     KW Prawo i Sprawiedliwość

Prawo i Sprawiedliwość prezentuje w swoich materiałach wyborczych łącznie 11 kandydatek i 28 kandydatów. W spotach emitowanych w blokach o zasięgu krajowym kandydatek jest 6 a kandydatów 9, natomiast w blokach o zasięgu regionalnym kandydatek jest 5 a kandydatów jest 19. Jedna kandydatka i dwóch kandydatów wypowiadają się zarówno w spotach o zasięgu krajowym i regionalnym.

Wszyscy kandydaci wypowiadają się na temat tego, na co zasługują Polacy, na podstawie czego można wnioskować o priorytetach w ich programach wyborczych. Warto dodać, że w przypadku wypowiedzi dwóch kobiet, nie można było ich zakwalifikować do żadnego zagadnienia, gdyż wiązały się one jedynie ze stwierdzeniem, że Polacy zasługują na więcej.

W pierwszej kolejności warto wskazać, że w znacznej części kobiety i mężczyźni mówią o innych zagadnieniach życia społecznego. W spotach o zasięgu krajowym tylko w trzech przypadkach na temat zagadnienia społecznego mówią zarówno kobiety, jak i mężczyźni. Są to: bezpieczeństwo, polityka edukacyjna oraz sposób rządzenia. Wypowiedzi kobiet wydają się być w tych przypadkach krótsze i bardziej ogólne od wypowiedzi mężczyzn. Kobieta mówi po prostu o bezpiecznym państwie, bezpłatnym drugim kierunku studiów oraz o lepszym rządzie, podczas gdy mężczyzna o silnej i nowoczesnej armii, edukacji dzieci na najwyższym poziomie oraz o silnym dobrze zarządzanym państwie, w tym lepszy sejm i senat.

W przypadku pozostałych zagadnień, kobiety mówią o godnym życiu, polityce prorodzinnej, polityce społecznej oraz o polityce zatrudnieniowej. Mężczyźni natomiast mówią o komunikacji i drogach, o patriotyzmie, gospodarce, polityce zagranicznej oraz o polityce zdrowotnej.

Zagadnienia, o których wspólnie mówią kobiety i mężczyźni w spotach emitowanych w blokach w telewizji regionalnej, to polityka zatrudnieniowa oraz polityka i sposób rządzenia. W przypadku polityki zatrudnieniowej wypowiada się ta sama kandydatka, która była prezentowana w ramach spotów krajowych. Jej stwierdzeniu, że Polacy zasługują na dobrą pracę, odpowiada stwierdzenie kandydata, że Mazowsze zasługuje na nowe inwestycje i na nowe miejsca pracy. Według kandydatki Polacy zasługują na jawność i przejrzystość w życiu publicznym, natomiast według kandydata na uczciwy, kompetentny i prawdomówny rząd.

Pozostałe kwestie, które poruszają kobiety, to polityka prorodzinna oraz kultura. Mężczyźni w paśmie regionalnym wypowiadali się ponadto na temat młodzieży, emerytur, lasów państwowych, równych szans, polityki zagranicznej i zdrowotnej oraz sprawiedliwości.

Podsumowując, można zauważyć, że poza wspólnymi zagadnieniami, na temat których wypowiadały się kandydatki i kandydaci, kandydatki Prawa i Sprawiedliwości wypowiadają się na temat polityki prorodzinnej i społecznej oraz kultury, natomiast mężczyźni polityki zdrowotnej i zagranicznej, gospodarki, młodzieży, dumy narodowej Polaków oraz sprawiedliwości. Gdyby wnioskować jedynie na podstawie treści spotów wyborczych, widać wyraźne różnice w programach wyborczych kobiet i mężczyzn w Prawie i Sprawiedliwości.

c)      KW Polska Jest Najważniejsza

W materiałach wyborczych KW PJN, występuje jedna kobieta i 10 mężczyzn wypowiadających się w paśmie krajowym i regionalnym. Kandydatka Jakubiak wypowiada się na temat polityki prorodzinnej, podczas gdy jej koledzy z partii na temat patriotyzmu, polityki edukacyjnej i zagranicznej, polityki zdrowotnej i społecznej, prawa oraz rolnictwa. Różnice pomiędzy materiałem emitowanym w paśmie krajowym i regionalnym nie są duże. W paśmie regionalnym nie są prezentowane wypowiedzi na temat polityki zdrowotnej oraz rolnictwa. Warto dodać, że o polityce rodzinnej wypowiada się także lider partii w spotach emitowanych jedynie w paśmie krajowym, w których jest on jedynym prezentowanym kandydatem tej partii.

W kilku spotach regionalnych prezentowana była dodatkowo kandydatura do Senatu. Kandydatem był mężczyzna, który w swoich wypowiedziach odnosił się do problemów komunikacyjnych podwarszawskich miejscowości, wysokimi cenami oraz brakiem szpitala dla dzieci.

Na podstawie materiałów wyborczych PJN można wnioskować że jedynej kobiecie prezentowanej w spotach przypisano najbardziej kobiecy temat.

d)     KW Platforma Obywatelska

Specyfika spotów wyborczych PO emitowanych w blokach telewizyjnych o zasięgu krajowym powoduje, że właściwej analizy wypowiedzi kandydatów można dokonać na podstawie spotów regionalnych. Tak więc tylko do nich odnosić się będą poniższe wnioski. W spotach PO występuje 12 kandydatek oraz 17 kandydatów.

Kandydaci i kandydatki PO w spotach regionalnych mówią o podobnych sprawach. Tylko w przypadku dwóch zagadnień wypowiada się albo kobieta albo mężczyzna. Żadna z kandydatek nie mówi o polityce zagranicznej, podczas gdy mężczyzna tak, oraz żaden kandydat nie mówi o kulturze, podczas gdy kobieta tak. Obszary życia społecznego, opinie co do których przedstawiają zarówno kobiety, jak i mężczyźni, to: komunikacja i drogi, Polska w budowie, prawo, gospodarka i polityka finansowa, polityka prorodzinna i społeczna oraz polityka zatrudnieniowa. Swoje poglądy prezentują także na sposób rządzenia i prowadzenia polityki w państwie. Wypowiedzi kandydatów wydają się być bardziej szczegółowe niż wypowiedzi kandydatek. Przykładem tego jest wypowiedź kandydatki na temat sprawiedliwie dzielonego budżetu, której odpowiada wypowiedź kandydata o dwóch projektach fundamentalnych ustaw ważnych dla gospodarki i życia społecznego, które ułatwią inwestycje i zrzeszanie się. Wyjątkiem jest natomiast wypowiedź kandydatki na temat polityki społecznej. Kandydat chce się zajmować sprawami ludzi starszych, podczas gdy kobieta zajmuje się i chce się dalej zajmować ludźmi w najtrudniejszych chwilach, kiedy tracą pracę, zmieniają zawód lub zakładają własną firmę.

Z treści wypowiedzi kandydatek i kandydatów nie wynikają jakieś wyraźne różnice istotne z genderowego punktu widzenia. To, co najbardziej istotne, to brak polityki zagranicznej w wypowiedziach kobiet oraz kultury w wypowiedziach mężczyzn. Gdyby poziom szczegółowości wypowiedzi przyjąć za wskaźnik priorytetów w programach wyborczych, można by przyjąć, że kandydatce bardziej zależy na polityce społecznej, a kandydatowi bardziej na polityce gospodarczej i finansowej państwa, co moim zdaniem w pewnym sensie odzwierciedla społeczną treść władzy kobiet i mężczyzn.

e)     KW Polska Partia Pracy

W materiałach wyborczych PPP w spotach krajowych wystąpiły 3 kandydatki oraz 4 kandydatów, w tym lider partii, który wypowiada się najczęściej.

Jedna z kandydatek przedstawiła kilka informacji na temat swojego życia (syn, praca, działalność społeczna), nie podając jednak informacji, które można by zakwalifikować do programu wyborczego. Dwie pozostałe kandydatki wypowiadają się głównie na temat polityki zatrudnieniowej, przy której u jednej z nich pojawia się także informacja o postulowanym godnym życiu Polaków i zakładaniu przez nich rodzin w kraju.

Kandydaci w ramach spotów krajowych wypowiadają się także na temat polityki zatrudnieniowej, a poza tym na temat systemu emerytalnego, polityki zdrowotnej, potrzebie młodych ludzi w polityce oraz na temat polskich wojsk w Afganistanie. Informacje te są przedstawiane przede wszystkim przez lidera partii Ziętka, przy czym specjalistą od spraw zdrowotnych jest kandydat Olszewski. W paśmie regionalnym, w którym prezentowana jest tylko jedna kobieta (na 8 kandydatów), mężczyźni mówią także o sprawach wojskowych i inwestycjach drogowych. Jedyna kandydatka prezentowana w spotach regionalnych wypowiada się na temat sprawiedliwego systemu podatkowego i odbudowy szkolnictwa zawodowego. Odwołując się do roli matki wspomina także o młodzieży: „Jako matka głoszę hasło Polska domem naszej młodzieży”.

Między innymi, z uwagi na niewielką liczbę wypowiedzi kobiet, trudno mówić w przypadku materiałów wyborczych PPP o wyraźnych różnicach genderowych.

f)      KW Prawica RP

Jak już zaznaczono na wstępie, KW Prawica RP przedstawił swoje materiały wyborcze tylko w spotach emitowanych w telewizji regionalnej. We wszystkich spotach prezentowanych przez Prawicę RP wypowiada się dwóch kandydatów. Nie jest prezentowana żadna kandydatka.

Wypowiedzi kandydatów dotyczą rodziny, gospodarki i przedsiębiorczości, chrześcijańskich korzeni oraz konserwatywnych ideałów. W materiale wyborczym nie ma żadnych informacji odnoszących się do kobiet.

g)     KW Polskie Stronnictwo Ludowe

Polskie Stronnictwo Ludowe prezentowało w kampanii telewizyjnej najwięcej kandydatek, zarówno w paśmie krajowym, jak i regionalnym. Wiąże się z tym także największa różnorodność wypowiedzi.

W spotach emitowanych w całym kraju wystąpiło łącznie 6 kandydatek i 16 kandydatów. Można wyróżnić 19 różnych wypowiedzi kobiet oraz 42 różne wypowiedzi mężczyzn.

Jest kilka zagadnień, co do których wypowiadają się tylko mężczyźni lub tylko kobiety. Kobiety w przeciwieństwie do mężczyzn wypowiadają się na temat polityki emerytalnej, polityki prorodzinnej i społecznej oraz polityki równościowej i finansów państwa. Mężczyźni natomiast w przeciwieństwie do kobiet prezentowali informacje na temat młodzieży, polskiej dumy narodowej, polityki zdrowotnej, wymiaru sprawiedliwości i kultury. Wspólnie wypowiadają się na temat bezpieczeństwa, godnego życia, komunikacji, polityki edukacyjnej, polityce zatrudnieniowej i rolnictwie. Trudno mówić o wyraźnych różnicach w treści wypowiedzi kandydatek i kandydatów na wspólnie poruszane tematy.

W spotach regionach prezentowanych jest 9 kandydatek i 20 kandydatów. W przypadku spotów emitowanych w telewizji regionalnej, kobiety w przeciwieństwie do mężczyzn wypowiadały się na temat komunikacji, polityki społecznej oraz kultury. Mężczyźni zaś mieli wyłączność na gospodarkę, wymiar sprawiedliwości i godne życie, o których kobiety nie wspominały.

h)     KW Ruch Palikota

W materiałach wyborczych Ruchu Palikota można wymienić dwie wypowiedzi Palikota w ramach spotów krajowych oraz dwie inne wypowiedzi w spotach regionalnych. W spotach krajowych Palikot, przechodząc od krytyki polityki poprzedniego rządu, przechodzi do propozycji nowej jakości w polityce, wskazując, że rosnące poparcie dla jego Ruchu jest nadzieją na szybką zmianę. Wypowiedzi w spotach regionalnych to w jednym przypadku informacje o samym sobie, a w drugim projekt nowoczesnego państwa, który kierowany jest do obywateli, kobiet i mężczyzn.

W spotach regionalnych prezentowana jest także jedna kandydatka Ruchu Palikota, która w swojej wypowiedzi, na podstawie doświadczeń związanych z prowadzeniem firmy oraz obserwacją życia publicznego postuluje wprowadzenie projektu nowoczesnego państwa. W przypadku kandydatki także przekazanych jest kilka informacji o niej samej. Kandydatka zarządza dużą firmą, jest aktywną kobietą, która chciałaby sprawniej załatwiać wszystkie formalności związane z prowadzeniem firmy aby móc poświęcić czas na to, co kocha najbardziej, czyli dzieci. To również w trosce o ich bezpieczeństwo popiera projekt nowoczesnego państwa.

i)       KW Sojusz Lewicy Demokratycznej

Materiał Sojuszu Lewicy Demokratycznej emitowany w spotach krajowych, można podzielić na sześć zagadnień: gospodarka i polityka finansowa państwa, polityka zdrowotna i społeczna, problemy ludzi młodych, polityka równościowa oraz rolnictwo. Kobiety (w materiałach prezentowane są 2 kandydatki) wypowiadają się na temat polityki prorodzinnej, społecznej i polityki zdrowotnej. Mężczyźni (w materiałach prezentowanych jest 6 kandydatów) wypowiadają się na wszystkie z wyróżnionych tematów.

W materiałach o zasięgu regionalnym występują 4 kandydatki oraz 12 kandydatów. Spoty o zasięgu regionalnym różnią się w swojej strukturze od spotów krajowych, co także przekłada się na treść wypowiedzi kandydatek i kandydatów. W spocie regionalnym wypowiada się sam kandydat, a następnie kilka słów o niej lub o nim przedstawia także inny kandydat. W spotach występują trzy osoby rekomendujące: K. Piekarska, Gawkowski i Kalisz. Wśród nich są trzy opinie, które odnoszą się do płci kandydatki (w żadnej z tych wypowiedzi nie mówi się o płci kandydata). Gawkowski podkreśla, że warto postawić na kobiety, Kalisz, że Piekarska jest mądrą kobietą, a Piekarska, że Kalisz dba o prawa kobiet.

W spotach regionalnych kobiety mówią o polityce prorodzinnej, zatrudnieniowej oraz o polityce zdrowotnej. W przeciwieństwie do mężczyzn, pojawia się także wypowiedź na temat równego startu dla dzieci i młodzieży. Mężczyźni w przeciwieństwie do kobiet mówią o komunikacji, polityce społecznej, polskiej dumie narodowej oraz o rolnictwie. Treści wypowiedzi na zagadnienia wspólne dla kandydatek i kandydatów nie różnią się zbytnio od siebie. Wyróżnia się wśród nich rozbudowana wypowiedź M. Balickiego na temat polityki zdrowotnej, której odpowiada krótkie stwierdzenie kandydatki o uzdrowieniu chorej służby zdrowia.

3.5. „Kobieta” w spotach wyborczych

Analiza wykazała, że jeśli w obrazie jakościowym i wypowiedziach kandydatów pojawia się płeć, to poza dwoma wyjątkami (słowa J. Palikowa skierowane do wyborców: „Obywatele. Kobiety i mężczyźni” oraz wypowiedź kandydata SLD: „Za rządów SLD nikt w Polsce nie będzie czuł się dyskryminowany ze względu na płeć, wiek, wyznanie czy orientację seksualną”), jest to zawsze płeć kobieca. Z punktu widzenia analizy jakościowej warto przyjrzeć się tym wypowiedziom.

•      „Jestem Polką, zasługuję na więcej”;

•      „Jestem kobietą, osobą młodą i nie boję się tej konfrontacji”;

•      „Gospodarność to domena kobiet. Gospodarność, bezpieczeństwo i stabilność to sprawy najważniejsze dziś dla Polski”;

•      „Takich kobiet jak ja, aktywnych zawodowo jest wiele w naszym kraju, jest wiele w PSL, bo PSL to nie tylko wieś i rolnictwo”;

•      „To właśnie [człowiekowi] chcę ofiarować swoją wiedzę, swój czas, swój kobiecy upór”;

•      „Kobiety mogą więcej. A dlaczego? Bo ciężko pracują, są dobrze wykształcone, waleczne, skuteczne, umiejętnie rozładowują agresję i jak muzyka łagodzą obyczaje”;

•      „Jestem nowoczesną kobietą, prowadzę aktywny tryb życia bo przecież w zdrowym ciele zdrowy duch. Żadne prawo nie może mi ograniczyć dostęp do sportu ani do stadionów”;

•       „Marek Balicki od lat walczy o prawa człowieka, o prawa kobiet”;

•      „Jolanta Sokołowska. Warto postawić na kobiety”;

•      „Katarzyna Piekarska, prawnik, mądra, wspaniała kobieta. Na Mazowszu, dla Was i na każdy wasz problem”.

Przytoczone wypowiedzi wskazują na podkreślanie pozytywnych cech, jakie mają kobiety, które mogą być uzasadnieniem do kandydowania. W związku z tym, że w żadnym przypadku kandydat-mężczyzna nie wspomina o swojej płci, można wyciągnąć wniosek, że miejsce mężczyzn w polityce jest sprawą oczywistą. Nie trzeba w płci męskiej szukać dodatkowych argumentów przemawiających za kandydowanie, jak i ewentualnym wyborem. Podkreślanie walorów płci kobiecej może się więc wiązać z tym, że kobiety o swoje miejsce w polityce muszą jeszcze walczyć.

Kolejnym zagadnieniem, które jest istotne z punktu widzenia analizy spotów wyborczych w ramach perspektywy genderowej są tzw. sprawy kobiet. W analizach międzynarodowych uwzględnia się cztery rodzaje spraw kobiet, które są prezentowane w materiałach wyborczych: prawa reprodukcyjne, prawa społeczne i ekonomiczne, przemoc wobec kobiet oraz udział kobiet w polityce. W przypadku polskich materiałów wyborczych w ramach wyborów parlamentarnych 2011 poruszane są jedynie zagadnienia dotyczące praw reprodukcyjnych. Są to następujące kwestie, które były poruszane tylko przez jedną partię – Sojusz Lewicy Demokratycznej:

•      „Refundacja in vitro i środków antykoncepcyjnych, wreszcie zliberalizowane prawo antyaborcyjne”

•      „Nie może być tak że kobiety pozbawione są prawa decydowania o własnym losie.  Obowiązująca w Polsce ustawa antyaborcyjna jest jedną z najbardziej restrykcyjnych na świecie. Politycy prawicy wolą w imię chorej ideologii wspierać podziemie aborcyjne i wpychać zdesperowane kobiety w ręce lekarzy rzeźników. Zrobimy wszystko by procedura zapłodnienia in vitro była finansowana z budżetu państwa. Ludzie mają prawo do sens nie tylko ci najbogatsi. Zapłodnienie pozaustrojowe nie może być luksusem”

W analizach międzynarodowych, poza wskazaniem, jakie sprawy kobiet poruszane są przez kandydatów, zwraca się także uwagę na to, jaki jest procent we wszystkich wypowiedziach, sprawy kobiet zajmują. W polskich warunkach, z uwagi na znikomą liczbę takich wypowiedzi, działanie takie nie przyniesie żadnego efektu, co z kolei może być podstawą wniosku, że sprawy kobiet są przedmiotem zainteresowania kandydatów tylko w niewielkim, prawie niewidocznym zakresie.

Podsumowanie

Odpowiadając na pytania przedstawione we wstępie warto zauważyć, że w pewnej części, choć niecałkowicie zawartość spotów odzwierciedla stereotypowe wyobrażenia na temat kobiet i mężczyzn oraz ich roli w polityce. Przemawiają za tym zagadnienia, o których wypowiadają się kandydatki i kandydaci (przewaga polityki prorodzinnej u kobiet oraz wyłączność kandydatów na politykę zagraniczną i dumę narodową). Dowodem na to są również aktorzy występujący w poszczególnych spotach. Aktorki w większym stopniu niż aktorzy przedstawiani są w powiązaniu z rolami rodzinnymi.

Analiza spotów wyborczych pozwala stwierdzić, że płeć w znacznym stopniu miała wpływ na sposób prezentowania kobiet i mężczyzn w kampanii telewizyjnej przy wyborach parlamentarnych 2011 r. Kandydatki były prezentowane krócej i relatywnie rzadziej niż mężczyźni.

Różnice w prezentowaniu kandydatek i kandydatów, które zostały wyodrębnione w ramach przeprowadzonej analizy wiążą się zarówno z obrazem ilościowym, jak i jakościowym dotyczącym płci w telewizyjnej kampanii parlamentarnej.

Na obraz ilościowy składa się dysproporcja w liczbie prezentowanych kandydatek i kandydatów, zarówno w ramach poszczególnych partii, jak w ramach zasięgu emisji. Kobiety w większym stopniu były reprezentowane w spotach o zasięgu regionalnym niż krajowym. Ich reprezentacja w spotach poszczególnych partii waha się od braku takiej reprezentacji do około 30% procent kobiet w liczbie prezentowanych kandydatów.

Na obraz jakościowy składają się przede wszystkim różnice w tematach poruszanych przez kandydatki i kandydatów oraz różnice w prezentowanych obrazach zarówno zwykłych kobiet i mężczyzn, jak i kandydatek i kandydatów. Kobiety występujące w spotach nie będące kandydatkami w większym stopniu prezentowane są w nawiązaniu do ich ról rodzinnych niż mężczyźni. Ważne jest również to, że liczba aktorek w spotach wyborczych nie przekłada się na uwzględnianie spraw kobiet (przykład PiS). Analiza wypowiedzi kandydatek i kandydatów wykazała, że na temat wyróżnionych w analizie zagadnień zawsze wypowiada się jakiś kandydat, ale nie zawsze kandydatka. Kobiety nie mówią o polityce zagranicznej i dumie narodowej. Kobiety częściej niż mężczyźni mówią o polityce prorodzinnej, a mężczyźni częściej niż kobiety o polityce zdrowotnej i edukacyjnej

Płeć, która jest szczególnie interesującym zagadnieniem w niniejszym raporcie jest obecna niejako na dwa sposoby. Jeśli kandydat wspomina o swojej płci, przedstawiając jej pozytywne cechy jako uzasadnienie kandydowania, zawsze jest to kobieta. Jeśli w spocie, zarówno wśród aktorów, jak i kandydatów jest prezentowana tylko jedna płeć, zawsze jest to płeć męska. Nie bez znaczenia jest także fakt, że jeśli w spocie wypowiada się lektor, zawsze jest to mężczyzna.

Jednym ze sposobów pozwalających na odczytywanie stereotypowej treści prezentowanych spotów wyborczych jest próba odpowiedzenia na pytanie, czy przekaz spotu byłby taki sam, gdyby w poszczególnych momentach, postać kobiecą zastąpiono postać męska i na odwrót. Można także szukać dopowiedz na pytanie, dlaczego w poszczególnych elementach takiej zamiany nie ma. Dlaczego, to Franuś a nie Zosieńka ma przejmować fabrykę po ojcu, dlaczego nie mężczyzna, a kobieta stoi przed kuchnią i mówi o budżecie (domowym), podczas gdy mężczyzna o sytuacji biednych krajów, oraz dlaczego to kobieta, a nie mężczyzna płacze w rozmowie z D. Tuskiem, prosząc o pomoc? Może dlatego, że takie usytuowanie kobiet i mężczyzn jest zgodne z naszym, społecznym wyobrażeniem roli kobiet i mężczyzn. Może dlatego, że takie ich usytuowanie jest wiarygodne dla odbiorców spotów i ewentualnych wyborców z punktu widzenia ról społecznych kobiet i mężczyzn. Niewątpliwie, jest to zagadnienie, które powinno być poddane dalszy6m analizom.

[1] W dalszej części raportu będą stosowane skróty poszczególnych partii.

[2] W bloku pojawiała się wówczas informacja, że KW nie dostarczył materiałów wyborczych.

[3] Analiza jakościowa prezentacji kandydatów została przeprowadzona za pomocą próbnej wersji programu do analizy danych jakościowych NViVo 9.

Table of Contents

Wstęp.. 3

1.       Materiał źródłowy. 4

1.1.        Zakres analizowanego materiału.. 4

1.2.        Struktura spotu.. 5

1.3.        Sposób analizy danych.. 6

1.4.        Sposób prezentacji wyników... 7

2.       Analiza ilościowa spotów wyborczych.. 7

2.1.        Reprezentacja kandydatów i kandydatek w spotach wyborczych.. 7

2.2.        Czas przeznaczony na prezentację kandydatów i kandydatek. 10

3.       Analiza jakościowa spotów wyborczych.. 11

3.1.        Czołówka.. 11

a.      KW Prawo i Sprawiedliwość. 11

b.      KW Polskie Stronnictwo Ludowe. 11

c.       KW Ruch Palikota.. 12

3.2.        Teledysk. 12

a.      KW Prawo i Sprawiedliwość. 12

b.      KW Polskie Stronnictwo Ludowe. 14

3.3.        Krótkie Filmy Dokumentalne. 17

a.      KW Prawo i Sprawiedliwość. 17

b.      KW Platforma Obywatelska.. 20

c.       KW Sojusz Lewicy Demokratycznej. 21

d.      KW Polska Partia Pracy. 21

e.       KW Ruch Palikota.. 21

3.4.        Prezentacja kandydatów... 22

a.      KW Nowa Prawica.. 23

b.      KW Prawo i Sprawiedliwość. 23

c.       KW Polska Jest Najważniejsza.. 24

d.      KW Platforma Obywatelska.. 25

e.       KW Polska Partia Pracy. 25

f.       KW Prawica RP.. 26

g.      KW Polskie Stronnictwo Ludowe. 26

h.      KW Ruch Palikota.. 26

i.        KW Sojusz Lewicy Demokratycznej. 27

3.5. „Kobieta” w spotach wyborczych.. 27

Podsumowanie. 29

[1]

[2]

[3]