Seminarium: Edukacja obywatelska w Polsce i w Niemczech - główne wnioski

24 listopada 2008 roku w Instytucie Spraw Publicznych odbyło się seminarium eksperckie poświęcone edukacji obywatelskiej. Na seminarium zaprezentowany został raport pt. „Edukacja obywatelska w Polsce i Niemczech” autorstwa dr Krystyny Ewy Siellawy-Kolbowskiej, Agnieszki Łady oraz Jarosława Ćwieka-Karpowicza. Z przedstawioną przez Autorki prezentacją raportu można zapoznać się TUTAJ.

Prezentacja raportu zainicjowała żywą dyskusję podjętą przez panelistów jak i uczestników seminarium. W panelu dyskusyjnym dyrektor Centralnego Ośrodka Doskonalenia Nauczycieli Marlena Fałkowska uznała szkołę za właściwe miejsce dla początków edukacji obywatelskiej. Podkreśliła jednak, że w szkole odpowiedzialni są za tę tematykę nie tylko nauczyciele WOS-u, ale wszyscy pedagodzy. Powinni oni służyć uczniom za przykład obywatelskiej postawy. Istotna jest spójność informacji, jaką powinni otrzymywać uczniowie. Konieczna jest też zmiana podejścia wszystkich nauczycieli oraz odpowiednie ich kształcenie. Dyrektor Fałkowska wyraziła wątpliwość, czy WOS powinien być przedmiotem maturalnym, jako że taka sytuacja koncentruje uwagę uczniów i nauczycieli przede wszystkim na aspekcie informacyjnym (wiedza) nie zaś na kształtowaniu postaw obywatelskich. Wedle nowej podstawy programowej 25% przedmiotu WOS realizowane ma być metodą projektową, co spotkało się z aprobatą dyrektor jak i następnie innych uczestników seminarium. Wspomniała ona również o koniecznej współpracy pomiędzy sektorami oraz o potrzebnej demokratyzacji szkoły, gdzie zarówno młodzież jak i rodzice podjęliby odpowiedzialność za jej funkcjonowanie.

Mirosław Sielatycki, zastępca dyrektora Biura Edukacji miasta stołecznego Warszawy i przedstawiciel samorządu w panelu, podkreślił znaczenie wspólnoty lokalnej jako obszaru bezpośredniego doświadczania obywatelskości. Wspomniał również o instrumencie negocjacji rówieśniczych oraz o Centrum Innowacji Edukacyjno – Społecznych, jako o forum spotkań dla rodziców i miejscu szkoleń. Innym wdrażanym rozwiązaniem są rady młodzieżowe dzielnic. Za trudny do zrealizowania postulat uznał edukację obywatelską dorosłych. Wypowiedź zamknęła konkluzja, iż samorząd jest generalnie mniej zauważalnym partnerem w dialogu obywatelskim.

Jako trzeci zabrał głos prezes zarządu Centrum Edukacji Obywatelskiej Jacek Strzemieczny, który uznał, że podstawowym problemem jest brak świadomości wagi edukacji obywatelskiej w szkole oraz brak świadomej polityki ministerstwa w tym zakresie. Prezes Strzemieczny podkreślił brak jasnego przekazu ze strony ministerstwa: kształcenie obywatelskie jest ważne. Nawet jeśli ów przekaz występuje w dokumentach to nie jest przekładany na praktykę. Ponadto nie ma zgody wśród elit politycznych na to, co szkoła ma robić w zakresie edukacji obywatelskiej i jak ma to robić. Panelista zauważył, podobnie jak przedmówczyni, że tendencja dominowania przekazywania wiedzy nad przekazywaniem postaw i wychowaniem obywatelskim jest negatywna. Ministerstwo, jego zdaniem, powinno zachęcać szkoły do promowania samorządów szkolnych oraz do podejmowania projektów w środowisku lokalnym. Jeżeli chodzi o współpracę z samorządem to CEO ma w tym względzie dobre doświadczenia, ale powszechnie wiadomo, jak trudno jest nakłonić przedstawicieli władzy samorządowej do współpracy. Na koniec panelista podkreślił, iż istnieje wiele zagadnień, na które powinno się zwracać uwagę całego społeczeństwa – m.in. kwestia migracji, przemocy, osób starszych czy niepełnosprawnych.

Jako ostatni wypowiedział się dr Tadeusz Szawiel, zastępca dyrektora Instytutu Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego, który nakreślił szersze tło zagadnienia edukacji obywatelskiej. Zadał pytania, kiedy pojawia się edukacja obywatelska, co się bada w tym zakresie oraz jakie są jej ograniczenie. Edukacja obywatelska pojawia się, gdy zwiększa się uczestnictwo obywateli w życiu publicznym, kiedy spontaniczne i tradycyjne sposoby socjalizacji politycznej przestają wystarczać lub też gdy gwałtownie zmienia się system polityczny. Bada się skuteczność programów edukacyjnych, wiedzę o systemie demokratycznym, umiejętności, zachowania polityczne oraz poparcie dla demokracji. Najważniejszym jednak punktem są ograniczenia. Pierwszym z nich jest zmiana skali życia publicznego – już nie kraj jest przestrzenią podejmowanych działań, ale regiony czy związki państw. W związku z tym decyzje podejmowane są na szczeblu globalnym, a mają konsekwencje na poziomie lokalnym. Drugim ograniczeniem jest coraz większa złożoność spraw, o których się decyduje, a trzecim „powódź” docierających do odbiorcy informacji. Demokracja, według doktora Szawiela, jest formą życia, pewną całością, którą bardzo ciężko zmienić.

Drugim punktem seminarium była dyskusja wszystkich uczestników, którzy wyrażali zadowolenia z faktu opublikowania rap[ortu na temat edukacji obywatelskiej. Tadeusz Starzyński, przedstawiciel Społecznego Towarzystwa Oświatowego Mazowsze 21, stwierdził, że w wolnej Polsce nie było ani jednej ekipy rządzącej, której by zależało na budowie społeczeństwa obywatelskiego. Aby przełamać ten impas niezbędne jest powołanie niezależnego instytutu. Zauważył również, że w Polsce brakuje propozycji kształcenia dorosłych, a edukacja obywatelska zaczyna się i kończy w szkole. Jarosław Brodowski z Polsko – Niemieckiej Współpracy Młodzieży zwrócił uwagę na konieczność budowania sieci, banku osób, działań oraz dobrych praktyk oraz wspomniał o instrumencie typowo niemieckim, jakim są szkoły całodniowe. Rafał Dymek z Polskiej Fundacji im. R. Schumana zauważył, że, dyskutując o edukacji obywatelskiej, pamiętać należy także o dwóch innych istotnych partnerach edukacji obywatelskiej – biznesie oraz mediach. Ponadto zaproponował, aby dyrektorzy szkół byli rozliczani również z tego, jak funkcjonuje w ich szkołach samorząd szkolny. Zwrócił uwagę, że w tej chwili istnieją w polskim systemie szkolnictwa instrumenty, które ewidentnie przeszkadzają kształtowaniu postaw i samodzielnego myślenia, a jednym z nich jest forma nowej matury sprawdzana według ustalonego klucza i blokująca samodzielność myślenia. Katarzyna Kołodziejczak z „Rzeczpospolitej” stwierdziła, że nic nie zostało z doświadczeń Solidarności i aktywnego społeczeństwa lat 80., podobnie jak i w Niemczech po 1990 roku nastąpiło tzw. Verdrossenheit, zniechęcenie. Redaktor kategorycznie sprzeciwiła się „przeregulowaniu” inicjatyw społecznych. Edukacja obywatelska ma się zaczynać i kończyć w rodzinie i szkole, a wszystko ponad to jest wtórne. Dr hab. Marta Zahorska z Instytutu Socjologii UW przytoczyła wyniki badań, z których wynikało, że dzieci z rodzin inteligenckich, mieszkających w mieście prezentują daleko bardziej prodemokratyczną postawę, niż dzieci z rodzin niewykształconych zamieszkujących regiony wiejskie, co potwierdza wagę rodziny w kształceniu obywatelskim. Olga Napiontek, reprezentująca organizację Civis Polonus, zaproponowała, aby to sektor pozarządowy przejął większą odpowiedzialność za edukację obywatelską. Wymieniła również postulaty „odświeżenia” pojęcia obywatela, rozpoczęcia szerszej debaty nt. edukacji obywatelskiej, zwiększenia aktywności przedszkoli oraz uniwersytetów oraz większej demokratyzacji szkoły (konsultowanie decyzji, oddolne inicjatywy uczniów). Remedium na stan polskiej edukacji obywatelskiej nie może być nowa instytucja publiczna, która będzie zmieniać kierunek swojego działania wraz z nową ekipą rządzącą, ale wsparcie III sektora. Dr Ewa Nasalska z Instytutu Socjologii UW zauważyła, że w Polsce nie istnieje organizacja kształcąca nauczycieli WOS i że ta sytuacja musi się zmienić. Konieczne jest również kształtowanie więzi regionalnej przez szkołę. Dr Anna Zielińska z Wydziału Pedagogiki UW podkreśliła wagę kapitału rodzinnego oraz dodała, że komponent edukacji obywatelskiej, jakim jest wiedza, jest konieczny dla budowania postaw i nie da się bez niego obejść. Na zakończenie Grażyna Rafałowicz z Kancelarii Senatu stwierdziła, iż w instytucjach państwowych nie ma finansów na podejmowanie działań w dyskutowanym zakresie. Wspomniała jednak o działaniach Kancelarii Senatu, która stworzyła edukacyjny portal internetowy dla dzieci i młodzieży.

Seminarium zakończyła optymistyczna uwaga o już rozpoczętych działaniach poprzez wydanie raportu oraz zainicjowanie debaty oraz obupólna zgoda na przyszłą kontynuację tematyki. 

Pobierz streszczenie seminarium w PDF

Więcej informacji o seminarium >>>

Projekt powstał z inicjatywy i we współpracy z Fundacją Konrada Adenauera