Szanowni Państwo,

przedstawiamy pierwszy numer kwartalnika "Trzeci Sektor" poświęconego działalności społecznej
i obywatelskiej prowadzonej przez organizacje pozarządowe, określane zbiorczo jako trzeci (po państwie
i rynku) sektor przestrzeni publicznej w demokracji. W naukach społecznych, a także w publicystyce opisującej przebieg zmian systemowych w naszym kraju, refleksja nad rozwojem i kondycją społeczeństwa obywatelskiego jest obecna od lat. Zapoczątkowała ją analiza fenomenu 10-milionowego ruchu społecznego "Solidarności" sprzed 25 lat, którego działalność - jak się okazało - była pierwszym etapem demontażu komunizmu w naszej części Europy. Ruch "Solidarności", zdelegalizowany przez stan wojenny, znalazł kontynuację w podziemnej działalności opozycyjnej lat osiemdziesiątych, a także - co nieraz uchodzi uwadze - w oddolnych inicjatywach obywatelskich i ruchach społecznych, rozwijanych niezależnie od ówczesnych władz, często przy wykorzystaniu infrastruktury Kościoła, a koncentrujących się na działalności samopomocowej i samokształceniowej.
Po 1989 roku przedmiotem refleksji, zarówno badaczy, jak i dziennikarzy, był sposób zagospodarowywania uwolnionej przestrzeni publicznej przez działalność obywatelską (przypomnijmy, że uchwalenie ustawy - Prawo o stowarzyszeniach było jednym z zasadniczych postulatów strony "solidarnościowo-społecznej" w rozmowach Okrągłego Stołu). Pierwszemu okresowi transformacji towarzyszył zachwyt nad dynamicznie rozrastającą się infrastrukturą społeczeństwa obywatelskiego (warto jednak zaznaczyć, że istotny udział mieli w tym nie tylko liczni obywatele angażujący się
w działalność społeczną, ale także hojni zagraniczni darczyńcy: publiczni i prywatni). Mniej więcej od połowy lat dziewięćdziesiątych zachwyt zaczął ustępować miejsca zdziwieniu, a nawet irytacji, że proces "uobywatelnienia" naszego społeczeństwa przebiega wolniej niż pierwotnie zakładano. Równocześnie, niejako "obok", zaczęły pojawiać się coraz liczniejsze poradniki i inne materiały szkoleniowe dotyczące zakładania stowarzyszeń i fundacji, zarządzania organizacjami non-profit, pozyskiwania funduszy, wreszcie - współpracy podmiotów trzeciego sektora z administracją publiczną. Refleksja "ideowa" i nieco "technokratyczne" w swej wymowie publikacje praktyczne zaczęły opisywać (i projektować, na zasadzie samospełniającego się proroctwa!) jakby dwie odrębne rzeczywistości. Z jednej strony idea społeczeństwa obywatelskiego widziana "z lotu ptaka" w dobie ujawnionych skandali korupcyjnych
i częściowej delegitymizacji Trzeciej Rzeczypospolitej wydaje się obumierać, z drugiej strony - działalność organizacji pozarządowych coraz częściej postrzegana jest jako przysłowiowe już "konsumowanie grantów".
W takim właśnie momencie rozpoczynamy wydawanie kwartalnika "Trzeci Sektor", a celem powstającego pisma jest zetknięcie obu wspomnianych perspektyw. Idea wydawania kwartalnika zrodziła się w Instytucie Spraw Publicznych w trakcie prac nad projektem "KOMPAS" w ramach szerszego programu "Trzeci Sektor" finansowanego przez Trust for Civil Society in Central and Eastern Europe oraz Fundację im. Stefana Batorego. Jednym z celów programu, którego realizacji podjął się Instytut Spraw Publicznych jest prowadzenie debaty publicznej nad uwarunkowaniami rozwoju sektora obywatelskiego w Polsce i budowanie jego zaplecza eksperckiego. Kwartalnik pełnić ma obie funkcje.
Korzystając z okazji, jaką daje pierwszy numer, zachęcając Czytelników do systematycznej lektury
pisma, chcielibyśmy zaprezentować układ kwartalnika. Najbardziej rozbudowanym działem jest otwierający PRYZMAT. Poruszane tu zagadnienia stanowią tematyczne oblicze każdego numeru. PRYZMAT można traktować jako samodzielną publikację poświęconą określonemu zagadnieniu, nie podlegającą szybkiej dezaktualizacji, do której można wracać także po pojawieniu się kolejnych numerów kwartalnika. W numerze pierwszym PRYZMAT poświęcamy podatkowym aspektom działalności prowadzonej w sektorze obywatelskim. Lata 2003-2004 były okresem bardzo istotnych zmian prawnych w tym obszarze; mamy nadzieję, że zawarte w kwartalniku opracowania dają przegląd, a jednocześnie krytyczne omówienie dokonanych zmian (nie tylko z perspektywy interesów samych organizacji pozarządowych, ale także państwa, a zwłaszcza pożytku społecznego - czyli dobra wspólnego wszystkich obywateli).

3 Trzeci Sektor
nr 1 - jesień/zima 2004

Omawiamy trzy rodzaje podatków. Pierwszy to podatek dochodowy od osób prawnych (CIT), którymi
są - co oczywiste - wszystkie organizacje pozarządowe zarejestrowane w Krajowym Rejestrze Sądowym,
ale także część darczyńców (firmy przekazujące darowizny podmiotom sektora obywatelskiego). Drugi
to podatek dochodowy od osób fizycznych (PIT), którego konstrukcja może zachęcać (lub nie) obywateli do zachowań filantropijnych. Wreszcie podatek od wartości dodanej (VAT), opodatkowujący obrót gospodarczy i w znacznym stopniu zrównujący działalność charytatywną i inne formy działalności pożytku publicznego prowadzonej przez organizacje pozarządowe z obrotem gospodarczym (lub konsumpcją). Wejście w życie w 2004 r. nowej ustawy o VAT i towarzyszące temu procesowi liczne niejasności interpretacyjne spowodowały, że kwestii tej poświęciliśmy najwięcej miejsca (artykuły Ireny Ożóg i Andrzeja Nikończyka oraz Radosława Skiby). Dwa kolejne teksty dotyczą podatku CIT (Ireneusz Mirek) i PIT (Jan Jakub Wygnański). Dyskusję ekspercką z PRYZMATU kontynuujemy w PUNKTACH WIDZENIA, gdzie prezentujemy krótkie, zróżnicowane w treści wypowiedzi osób zaufania publicznego, polityków, społeczników oraz ekspertów krajowych i zagranicznych. Stanowią one swoisty komentarz do zagadnień przedstawionych w PRYZMACIE. Mamy nadzieję, że w następnych numerach będą to także głosy naszych Czytelników.
Dział PRAWO zawierać będzie stale aktualizowany przegląd zmian prawnych dotyczących (bezpośrednio
i pośrednio) organizacji sektora obywatelskiego "Kalendarium" (przygotowane przez Grzegorza
Makowskiego), a także bardziej pogłębione omówienie wybranych zmian prawnych oraz procesu ich przygotowywania i uchwalania (w tym numerze Magdalena Arczewska pisze o zaniedbaniach w procesie konsultacji społecznych, które powinny były towarzyszyć uchwalaniu ustawy o VAT).
Kolejnym działem kwartalnika jest ZARZĄDZANIE, który adresujemy głównie do liderów oraz pracowników i wolontariuszy organizacji. W niniejszym numerze zamieszczamy tekst przeglądowy Anny
Kwiatkiewicz, a także artykuł Marylin Wyatt, zawierający krytyczne uwagi oraz rekomendacje na przyszłość na temat roli kolegialnych organów nadzoru w organizacjach pozarządowych.
VARIA - to miejsce dla dyskusji o różnych ważnych dla rozwoju sektora obywatelskiego kwestiach.
Działem tym postanowiliśmy rozpocząć od dwugłosu na temat kondycji i przyszłości społeczeństwa obywatelskiego w Polsce (artykuły Marcina Króla i Jana Herbsta). Obawialiśmy się, czy, wbrew deklaracjom, nie zmierzamy zanadto w kierunku abstrakcji. Komentarz do naszej decyzji dopisało życie. Przemiany na Ukrainie wskazują, jak wielka jest siła sprawcza społeczeństwa obywatelskiego.
I jaka jest pamięć u sąsiadującej z nami społeczności o doświadczeniu i dorobku "Solidarności", gdy my uznaliśmy już kapitał solidarnościowego ruchu sprzed 25 lat za skonsumowany czy wręcz roztrwoniony.
Ostatni z działów to RECENZJE. Zamieszczamy w nim krytyczne omówienia wartościowych pozycji
dotyczących organizacji pozarządowych i społeczeństwa obywatelskiego publikowanych w kraju i za granicą. W pierwszym numerze swymi refleksjami na temat przeczytanych publikacji dzielą się Zbigniew
Woźniak, Tomasz Schimanek i Ewa Giermanowska.
W naszym piśmie chcemy połączyć teorię z praktyką. Liczymy, że kwartalnik spotka się z życzliwym
przyjęciem i zainteresowaniem wśród działaczy, społeczników i pracowników organizacji pozarządowych,
naukowców zajmujących się badaniem działalności społecznej i obywatelskiej i kondycji trzeciego sektora oraz studentów, a także pracowników administracji publicznej, działaczy samorządowych
i przedsiębiorców.
Mamy nadzieję, że prezentowane teksty prowokować będą dyskusję i polemikę. Bardzo serdecznie
zapraszamy do dzielenia się z nami swoimi uwagami i publikowania na łamach kwartalnika polemicznych opinii i artykułów.
Zdecydowaliśmy się przestrzegać podstawowych rygorów publikacji o charakterze akademickim
(zamieszczamy przypisy, literaturę źródłową, wszystkie artykuły przed opublikowaniem poddajemy anonimowym recenzjom specjalistów w zakresie poruszanych zagadnień), a równocześnie dołożyliśmy starań, aby język pisma był możliwie dostępny, a struktura poszczególnych tekstów i całości publikacji - przejrzysta. Zapraszamy wszystkich Czytelników do lektury i prenumeraty naszego pisma, a także do współpracy na jego łamach. Mamy bowiem nadzieję (a piszę to w imieniu Redakcji i Rady Programowej), że pismo stanie się ośrodkiem debaty publicznej nad kondycją sektora obywatelskiego w naszym kraju i miejscem tworzenia jego zaplecza eksperckiego.